Nnḓu ire tsini na damu ḽa Nandoni yo vusa dzi mbudziso

Tshiṱori nga Elmon Tshikhudo na Raymond Joseph. Ṱhalutshedzo nga Khathutshelo Raliphaswa.

Nnḓu ya vhuimo ha nṱha yo fhaṱiwaho hafu tsini na damu ḽa Nandoni i vhonala yo hwala tshisemi.

Ane a vha nazwo, u lwa u itela u ponyoka khanedzano nahone a vha na ṱhoni dza nyanḓadzamafhungo.

Nahone arali nnḓu i tshi ḓo vhuya ya fhela nahone i ḓo vha haya ha muṱa ho takalaho hu kha ḓi ḓo vhonala.

U itela u swika nḓuni, muthu u fanela u pfuka bada ṱhukhu, yo fhaṱiwaho nga miḓana tsini na muvhundu wa Mulenzhe. Nḓila i vhonala i tshi shumiswa nga zwiṅwe zwifhinga fhedzi nahone i isa fhethu hune ha vha na mveledziso ṱhukhu hune ndi tsini na damu la Nandoni.

Nnḓu dzo vhalaho khulwane vhukuma kha zwifhaṱo zwihulwane tsini na tshiṱaraṱa tshine ha tsitsikana tshi sumbedza zwiga zwi si gathi zwa vhutshilo nahone fhethu ho dzika, hu si na vhathu tshiṱaraṱani.

Hu ṱoḓaho u vha khiḽomitha u bva kha nḓila khulwane ya thekhisi, yo dzumbamaho kha u vhonala murahu ha luvhondo lwa nṱha, ndi nnḓu khulwane, i sa athu fhelaho, yo vuleaho, ine ya ḓivhiwa henefho sa “Nnḓu ya Mulenzhe”.

Yo fhaṱiwa nga mudzulatshidulo wa kale wa bodo, mudzulatshidulo wa kale wa bodo ya Khomishini ya Malothari ya Lushaka, Vho Alfred Nevhutanda, vha tshi shumisa masheleni a lothari.

Nga nnḓa ha nyengedzedzo ntswa ya pennde na u sa vha hone ha mathukhwi a u fhaṱa, a hu na zwinzhi zwine zwa vhonala zwo itwa u itela uri nnḓu i sa athu fhelaho i kone u dzuliwa u bva nga ṅwedzi wa Ṱhangule 2022, musi GroundUp i tshi thoma u dalela vhupo honoho.

Naho nnḓu i tshi ṱoḓa u vha 90% yo fhelelaho, zwi tou vha khagala uri ho vha hu si na mushumo muṱuku kana u si na mushumo lwa tshifhinga tshilapfu. Mavu a vha a tshi khou ḓifha, na mafola o ḓalaho nga nḓila yo kalulaho kha nḓila ya goloi i songo ṱaniwaho.

Nga 2022, Joseph Sibanda, muṱhogomeli kha thundu ya tsini, o ri vhudza uri, “Ndo vha ndi tshi khou shuma fhano lwa miṅwaha i fhiraho mivhili, fhedzi a thi ḓivhi muṋe wa nnḓu. Ḽiṅwe ḓuvha, musi ndi tshi khou fhira nga henefho, ndo sumbedzwa munna we a vha a tshi leluwa vhukuma kha muvhala. Ndo vhudzwa uri nga murahu ndo vhudzwa uri ndi munna o pfumaho vhukuma we a vha a tshi langa zwa lotto. Ndi ene we a vha e wa u thoma na wa u fhedzisela we nda mu pfa kana u mu vhona.”

Mutheo wa tshelede isa pfhesesei,Musi Alfred Nevhutanda vha tshi thoma u fhaṱa nnḓu yawe ya tsini na Damu la Nandoni, aho ngo shumisa tshelede yavho. Nṱhani hazwo, vho vha vha tshi shumisa tshelede yo vhetshelwaho mushumo wa dzhedzi la lothari.

Hezwi ndi zwe Yunithi ya Ṱhoḓisiso yo Khetheaho (SIU) ya zwi bvisela khagala kha ṱhoḓisiso yayo kha magavhelo manzhi a vhufhura o kovhelwaho nga tshifhinga tsha vhuvhusi ha Nevhutanda.

Nga 2023, Yunithi ya u dzhielwa thundu yo kona u wana ndaela dza u vhulunga kha dziṅwe dza thundu dza Nevhutanda, hu tshi katelwa na moḓoro wa Phantom ya Rolls-Rolls ya R6.3 miḽioni. Khothe Khulwane ya Pretoria yo bvisa ndaela ya u vhulunga nga murahu ha u thetshelesa uri mutengo wa u renga wovha R4.6 miḽioni wa u renga goloi wo vha wo vhewa kha magavhelo a lothari a vhufhura.

Fhedzi ndaela ya u vhulunga yo fheliswa nga murahu ha miṅwedzi i si gathi. Hezwi zwo vha zwi tshi khou itiswa ngauri NPA yo vha i sa tendi uri i ḓo bvelela arali ya tevhela u dzhielwa goloi ine, yo amba uri u bva tsheetsho yo rengwa nga muthu wa vhuraru “a si na mulandu.”

Rolls-Royce a si yone fhedzi ine ya vha uri yo rengwa nga Nevhutanda a tshi khou shumisa masheleni a lotto.

O dovha a shumisa tshelede yo itelwaho u vhuedza vhathu vha shayaho u renga nnḓu yawe ya nṱha ya R27 miḽioni ngei Pretoria, na yuniti ya R1 miḽioni nga ngomu ha phakha ya ofisini ḓoroboni ya Polokwane.

Thundu ya R3.3 miḽioni ine ya vhonala i tshi khou itelwa kereke ine ya khou ranga phanḓa, ya Higher Grace Christ Redeemer, yo dovha ya ṋetshedzwa masheleni nga tshelede ya lotto. U ṋetshedzwa ha u renga zwo sainiwa dzinani ḽa Nevhutanda hu si kereke yawe, SIU yo vhudza Phalamennde nga tshifhinga tsha muvhigo wa murahu kha ṱhoḓisiso yayo.

Fhedzi, sa zwe zwa vha zwo ralo kha Rolls-Royce, SIU yo dzhia tsheo ya u sa tevhela nnḓu khulwane ya Nandoni nahone ya ṱoḓa ndaela ya u vhulunga u itela u i fhisa na u i laṱa.

Kha mafhungo a Rolls Royce, ho dzhiiwa tsheo ya u sa tevhela mafhungo aya. Nga tshenetsho tshifhinga, NPA yo amba uri a zwi na vhuṱanzi arali khumbelo ya ndaela ya u vhulunga i tshi ḓo bvelela sa izwi goloi ya vhuimo ha nṱha yo rengiselwa muthu “a si na mulandu” we a vha a sa ḓivhi nḓila ye ya vha i tshi badelwa ngayo mathomoni.

Musevhi ane a vha na nḓivho yo livhaho ya ṱhoḓisiso kha nnḓu ya damu ḽa Nandoni o khwaṱhisedza uri tshelede ya lothari yo shumiswa u i renga.

“Nnḓu yo rengiswa nga 2021 kha phathi i si na mulandu, kha muthu ane a vhidzwa T. Muavha,” musevhi o ralo.

Muṋe muswa wa khanedzano

Mudini zwino ndi wa ramabindu ane a vha na khanedzano Collen Mashawana. Mashawana na mutheo wawe vho dzhenelela kha mafhungo a si avhuḓi ane a katela masheleni a Mbekanyamushumo ya Mishumo ya Tshitshavha yo Ṱanḓavhuwaho (EPWP) hune vhashumi vhanzhi hu pfi vha badelwa nga tshifhinga tshiṱuku kana a vho ngo wana miholo yavho na luthihi.

Mutheo wa Collen Mashawana wo bviswa kha mbekanyamushumo ya u sika mushumo wo tikedzwaho nga masheleni wa Mveledziso yo Ḓiimelelaho nga murahu ha mutevhe wa u bviswa ha zwithu nga vha Daily Maverick.

Musi GroundUp i tshi dalela vhupo zwenezwino, vhathu vha si gathi vho amba uri vho vhewa mushumoni nga Mashawana kha nnḓu ya kale ya Nevhutanda. Vho amba uri vho kunakisa na u pennda nnḓu nahone vha dovha vha bvisa fhethu ha u fhaṱa.

“Ndo pfa uri yo rengwa nga ramabindu Collen Mashawana, fhedzi a thi athu vhuya nda mu vhona kana u ṱangana nae,” ho amba muṅwe wa vhathu vhane vha dzula henefho fhethu, we a humbela uri a songo ṱalulwa.

“Ho vha hu na mushumo fhano musi nnḓu i tshi khou penndiwa, nahone vhaswa vho vha vha tshi khou ṱhogomela mavu - zwenezwo zwo vha zwi ṅwaha wo fhiraho,” vho ralo.

Nkhensani Baloyi, we a shuma nga fhasi ha mushumo wa Mashawana, o vhudza GroundUp: “Ro shuma fhano nḓuni na hodela ya Villa Dante i re tsini, ine ya dovha ya vha ya Mashawana. Ro shuma fhano, ri tshi khou tshimbidza zwidina na u kunakisa nnḓu yo vuleaho, ine ya vha na kamara nnzhi. U bva tsheetsho ndo ṱutshela mushumo wawe nga ṅwambo wa u sa badela miholo yashu.”

Vho Nevhutanda kana Mashawana a vho ngo fhindula mbudziso dzo rumelwaho khavho nga email na WhatsApp.

(Yo ṱanganedzwa kha athikili yo thomaho u ganḓiswa nga GroundUp.)

Date:11 December 2025

By: Elmon Tshikhudo

Elmon Tshikhudo started off as a photographer. He developed an interest in writing and started submitting articles to local as well as national publications. He became part of the Limpopo Mirror family in 2005 and was a permanent part of the news team until 2019. He currently writes on a freelance basis, covering human rights issues, court news and entertainment.

Read: 495