Dzi nḓou dzi khou bvela phanḓa nau tshinyadza vhupo vhunzhi ha Vhembe

Tshiṱori nga Elmon Tshikhudo na Anton van Zyl. Ṱhalutshedzo nga Khathutshelo Raliphaswa.

Mafheloni a vhege o fhiraho, nḓou dzo xelaho dzo vha dzi tsini na Khubvi, muḓana wa 20 fhedzi tshipembe-vhubvaḓuvha ha ḓorobo ya Thohoyandou, zwe zwa ita uri vhadzulapo vha vhe na nḓaḓo. Nḓou  dzo thuntshiwa nga mapholisa vhavhugala phukha, fhedzi vhadzulapo vha tenda uri ya vhuraru i kha ḓi dzumbama kha zwiṱaka.

Vhaḓivhi vha zwa mupo shangoni ḽoṱhe vha amba nga ha “nḓou i re kamarani,” hu tshi ambiwa nga ho livhaho nga ha zwifanyiso zwine zwa khou fhungudzea kha zwiṅwe zwipiḓa zwa shango na vhathu vho kalulaho kha zwiṅwe zwipiḓa. Naho zwo ralo, ngei Vhembe ndi mafhungo a “nḓou dzi re muṋangoni washu,” hune masambi o xelaho a ita uri hu vhe na u fheliswa na u fa.

Vhuleme ho vha vhu nṱha vhukuma kha vhupo ha Khubvi nga Ḽavhuṱanu nga masiari nga murahu ha musi vhadzulapo vho vhona nḓou mbili dzo xelaho kha vhupo honoho. Dzi phukha dzo vha dzi tshi khou tshimbila kha zwiṱaka tsini na mulambo wa Mbwedi vhukati ha Mukula na Khubvi.

Nga murahu ha musi vhalindi vha vhugala phukha vho no ḓivhadzwa, vho mbo ḓi bvela nnḓa vha thuntsha dzinḓou. Hezwi zwo ita uri hu vhe na dakalo ḽihulwane sa izwi vhadzulapo vha henefho vho vha vha tshi tendelwa u phaḓaladza ṋama vhukati havho. Vidio dza “munyanya” dzo ṱavhanya u phaḓalala kha dzipulatifomo dza nyanḓadzamafhungo ya matshilisano.

Ndi ngafhi hune nḓou dza bva hone zwavhuḓi zwo vha zwi si khagala. Khubvi a i fheli kha park khulwane  hune ha vha na nḓou.

Muambeli wa Muhasho wa Mveledziso ya Ikonomi wa Limpopo, Mupo na Vhuendelamashango (LEDET), Vho Zaid Kalla, vho khwathisedza uri vho vhea fhasi nḓou mbili dza u ṱoṱomowa mafheloni a vhege. Vho vha vha sa koni u bvisela khagala vhubvo ha zwipuka.

Vho amba zwauri: “Nḓou dzi vhukati ha zwipuka zwa ḓaka zwo khethekanywaho sa zwipuka zwine zwa vhanga khombo.” “Muhasho u ḓo isa phanḓa na u vhea matshilo a vhathu vhashu phanḓa. Ri ṱuṱuwedza miraḓo ya tshitshavha tshashu u tsivhudza vhalanguli nga ha u vhona zwipuka zwa ḓaka zwo xelaho, nahone ri isa phanḓa na u ṱuṱuwedza vhathu vhashu uri vha litshe u fara kana u sendela tsini na zwipuka zwa ḓaka zwo xelaho,” vho engedza.

Vhege mbili dzo fhiraho, vha Limpopo Mirror vho vhiga uri mulimi wa muvhundu wa Makuya, Joseph Munzhelele, o vha o xelelwa vhukuma musi nḓou dzi tshi kandekanya tsimu yawe ya muṱokola ya mango. Holu lwo vha lu lwa vhuvhili hu sa athu fhela miṅwaha mivhili musi nḓou dzi tshi khou tshimbila dzi tshi dzhena henefho fhethu.

Nḓou dzo vha dzi tshi tendiwa uri dzo bva kha Makuya Nature Reserve ya tsini, ine ya langiwa nga LEDET.

“Hezwi zwipuka zwihulwane zwi tshimbila sa sambi. Kha nyimele yashu, ro vhona vhararu ngeno vhaṅwe vha tshi ri ndi vhaṱanu. Tsireledzo ya vhadzulapo a i nga khwaṱhisedziwi, nahone hezwi zwipuka zwi nga sokou bvelela huṅwe na huṅwe, ngauri ḓaraṱa ya phakha yapo a i dzuli zwavhuḓi,” ho amba Vho Munzhelele. Vho engedza nga uri vhadzulapo vha Khubvi vha nga takadzwa vhukuma nga u ṱavhanya ha ṋama ya mahala, fhedzi tsireledzo ya vhadzulapo i fanela u vha mbilaelo khulwane kha vhoṱhe.

Nga ḽa 27 dza Fulwana ṋaṅwaha, swole ḽa Mmbi ya Vhupileli ḽa Lushaka ḽa Afrika Tshipembe we avha atshi dzula tsini na Musina o kandekanywa u swika a tshi lovha nga nḓou dzo xelaho dzi tshi khou pfuka u bva Zimbabwe. Zwi vhonala uri Vho Xayard (33) vha phuraivethe vho vha vho kandekanywa nga sambi ḽa nḓou kha bada ya Malala Drift, tsini na maḓanzhe a Mulambo wa Limpopo.

Vhuimo vhu sa fulufhedzei he nḓou dza ḓiwana khaho ho vha hu ṱhoho ya nyambedzano nga tshifhinga tsha khonfarentse ya “Nḓou kha Kamara” yo farelwaho Harare ngei Zimbabwe u bva nga ḽa 29-30 Fulwi. Tshipikwa tshihulwane tsha muṱangano ho vha hu tshivhalo tshine tsha khou aluwa tsha nḓou ngei Phaka ya Lushaka ya Gonazhou tshipembe-vhubvaḓuvha ha Zimbabwe.

Nga tshifhinga tsha guvhangano, ho ambiwa uri hu ṱoḓaho u vha 70% ya nḓou dzo salaho dza Afrika dza 415,000 dzi tshipembe ha Afrika, dzi ṱoḓaho u vha 20% Vhubvaḓuvha ha Afrika nahone dzi kha ḓi vha 10% kha ḽa Vhukati na Vhukovhela ha Afrika. Kha nḓou dza 44 000 Afrika Tshipembe, vhunzhi hadzo dzi nga wanala kha ḽa Kruger National Park.

U ḓala ha nḓou dzo kalulaho kha maṅwe madzulo zwi khou vhanga thaidzo khulwane, nga u vhidza uri maitele a u vhulaha a thome. Hezwi zwo ita uri hu vhe na u lila hu bvaho kha vhafuni vha zwipuka u mona na ḽifhasi, nahone khanedzano ya vha yo fhandekana vhukuma.

Kha zwine khamusi zwa nga ṱaluswa sa nḓila i sa pfali ya u ṱanganedza, vhaofisiri vha muvhuso wa Botswana vho tshuwisa ṅwaha wo fhiraho uri vha ḓo rumela nḓou dza 20,000 kha ḽa Dzheremane na 10,000 ngei London u ṋea vhaṱaleli vha Vhukovhela muḓini wa khombo dza tsireledzo dzo sedzanaho na zwitshavha zwa vhupo ha mahayani ngei Afrika, u fana na tshipembe ha Vhembe.

U ḓala ha dzi nḓou na zwone zwi ya vha na mvelelo khulwane kha vhupo ha zwifuwo. Nga tshifhinga tsha khuvhangano ya Harare, mushumo u sa linganyi wa nḓou dza vhanna kha u shandukisa zwimela zwo sumbedzwa. Kholomo dza nḓou dzi a ṱhavha kana u tshinyadza miri, nahone na dzibaobab dzi re na maanḓa dzi fhasi ha tshutshedzo.

Thandululo dza u thivhela nyaluwo ya tshivhalo tsha nḓou a dzi dzuli dzi tshi takalelwa vhukuma kana dzi shumaho. Culling i vhonala sa nḓila ya u fhedzisela, nahone zwithu zwine zwa nga kona u pfulusa masambi kana u shumisa zwithivhela mimba zwi shumiswa nga maanḓa.

Kha vhupo ha Khubvi, vhuṱambo vhu khou bvela phanḓa - zwa zwino. Nga Ḽavhuvhili, ho vhonala dziṅwe nḓou mbili dza u ṱoḓa u ṱoḓa fhethu ha Makuya. Arali zwipuka zwo raloho zwine zwa vha uri zwo xela na zwone zwi tshi wana nḓila yazwo ya u swika fhethu hune ha vha na vhathu vhanzhi, hu nga vha na mbulungo nṱhani ha dziphathi kha ino khalanwaha ya vhuṱambo.

Date:14 November 2025

By: Elmon Tshikhudo

Elmon Tshikhudo started off as a photographer. He developed an interest in writing and started submitting articles to local as well as national publications. He became part of the Limpopo Mirror family in 2005 and was a permanent part of the news team until 2019. He currently writes on a freelance basis, covering human rights issues, court news and entertainment.

Read: 458